Rio de Janeiro – ook bekend als A Cidade Maravilhosa, de Wonderbaarlijke Stad – is een van de mooiste steden ter wereld. De vele bezienswaardigheden zijn onder meer de wereldberoemde stranden, het carnaval, het standbeeld van Christus de Verlosser en de Suikerbroodberg. Samen vormen ze een perfect plaatje, gedomineerd door de 4 S’en van het leven in Rio: zon, zand, samba en voetbal.

Dit is echter slechts één kant van het verhaal. Voor veel inwoners van de stad kan dit paradijselijke beeld niet verder weg staan van de uitdagingen van hun dagelijkse realiteit.

Hoewel exacte cijfers moeilijk te bepalen zijn, leven zo’n 2 miljoen mensen, ongeveer 20% van de bevolking van Rio, in 1.000 wijken die bekend staan ​​als favela’s. Dit zijn “nederzettingen die worden gekenmerkt door informele gebouwen, huisvesting van lage kwaliteit, beperkte toegang tot openbare diensten, hoge bevolkingsdichtheid en onveilige eigendomsrechten.”

EduMais werkt in vier van zulke favelas: Pavão-Pavãozinho, Cantagalo en Tabajaras. Ze liggen allemaal in Copacabana en vormen een opvallend contrast met de welvaart van de zuidelijke zone van Rio.

• Volgens de volkstelling van 2010 hebben Pavão-Pavãozinho en Cantagalo (PPG) samen iets meer dan 10.000 inwoners. Het werkelijke aantal ligt waarschijnlijk dichter bij 25.000–28.000, vanwege de moeilijkheden bij het uitvoeren van volkstellingen in favela’s. Hier wonen ongeveer 5.000 kinderen en tieners, van wie:

  • 50% leeft in armoede

  • 14% loopt het risico voortijdig met onderwijs te stoppen

  • 6,2% gaat helemaal niet naar school

• Tabajaras, ook in Copacabana, telt ongeveer 30.000 inwoners. Net als PPG heeft de wijk te maken met uitdagingen als armoede, geweld en beperkte kansen voor jongeren.

Hoewel de UPP Pavão-Pavãozinho en Cantagalo heeft gepacificeerd in 2009 , staan ​​deze jonge mensen nog dagelijks voor vele uitdagingen. Dit zijn onder meer geweld tegen drugs, armoede, seksueel misbruik, voedselonzekerheid en instabiliteit van huizen.

We geloven dat deze jongeren hetzelfde recht verdienen op goed onderwijs en een vreedzaam leven als hun welvarendere buren. De missie van EduMais is dan ook hen te ondersteunen met de middelen en vaardigheden om voor zichzelf een betere toekomst op te bouwen.

Veel commentatoren vertalen favela in het Engels als ‘slum’. Dat is echter bijzonder problematisch. Zoals Alan Mayne betoogt, heeft het woord slum zo’n sterke invloed op de verbeelding dat je, zodra je het gebruikt, “gevangen zit in denkbeelden waar je je niet meer van kunt losmaken.” Zowel favela als slum zijn volgens Mayne “triggerwoorden die een bepaalde reactie oproepen.” Ze bestempelen en definiëren deze plekken meteen als ongewenst.

In het geval van de sloppenwijken van Rio neigen negatieve mediabeelden ertoe de “lange lijst van tekortkomingen van de favela’s: geweld, armoede, werkloosheid, drugsverslaving, corruptie, vroege zwangerschap, verstoorde gezinnen en ontoereikende openbare diensten” te benadrukken (Fernando Henrique Cardoso, voorwoord bij Favela van Perlman, p.x). Als gevolg hiervan lijden bewoners van favela’s vaak aan sociale stigmatisering en vooroordelen.

Om aan de negatieve connotatie van het woord favela te ontsnappen, gebruiken sommige bewoners nu liever termen als morro (heuvel) en comunidade (gemeenschap). Er is echter net zo’n sterk argument om het woord favela op te eisen. Het muzikale genre, Rio funk, bevat bijvoorbeeld veel voorbeelden van bewoners die de term proberen te herwaarderen.

Dit is een complexe stelling met eigen merites aan beide zijden. Bij EduMais volgen we meestal het advies van een lokale NGO die betrokken is bij de belangenbehartiging van de favela’s, Catalytic Communities, om ze “favela’s te noemen”.

Welke naam er ook wordt gebruikt, het belangrijkste is om te erkennen dat in favelas “behoeften en tekortkomingen reëel zijn, maar niet de hele werkelijkheid vormen. De mensen in de favelas hebben problemen, maar zij zijn niet ‘het probleem’” (Perlman p.ix). Helaas is er nog een lange weg te gaan voordat deze opvatting algemeen wordt aanvaard.

Favela's worden al gestigmatiseerd sinds ze aan het einde van de negentiende eeuw in Rio begonnen te ontstaan. Het duurde zelfs bijna 100 jaar voordat favela's zichtbaar werden op officiële stadskaarten (Perlman p.174). Zelfs hun eerste wettelijke erkenning in de jaren 1930 was bitterzoet: ze werden een „aberratie” genoemd (Perlman p.27).

Sinds de jaren 1980 is dit beeld alleen maar verslechterd. Door Leonel Brizola’s besluit om de politie halverwege het decennium de toegang tot favela’s te verbieden, nam een andere macht de controle over: de drugshandel. Het daaropvolgende geweld door bendeconflicten duurt tot op de dag van vandaag voort. Helaas is dit nu het eerste waar mensen aan denken wanneer ze het woord favela horen.

Dit geldt niet alleen voor Brazilië. Zo bracht de populaire film Cidade de Deus (Stad van God) dit gewelddadige verhaal in 2002 naar een wereldwijd publiek. Ook speelt een deel van de first-person shooter Call of Duty: Modern Warfare 2 (2009) zich af in Rio. De favela in de game is zelfs gebaseerd op Pavão-Pavãozinho en Cantagalo!

Toch is er een probleem met deze constante uitbeeldingen van geweld, vooral onder de nieuwsmedia in Brazilië. Hoewel ze zorgen voor een boeiend verhaal, is dit reducerend. Ze produceren een vertekend beeld van de realiteit van het favela-leven en negeren de andere kanten. Ze slagen er niet in de vreugde en het lachen te erkennen en herkennen die ​​tussen de tranen en de dood ook aanwezig zijn.

De berichtgeving in de media over favela’s vergroot de publieke steun voor hardhandig politieoptreden alleen maar, en houdt zo de geweldsspiraal in stand. In 2018 steeg het aantal doden door toedoen van de politie in Rio met 35%. Er moet iets veranderen.

Favelas en hun inwoners hebben veel meer te bieden dan de media ons willen doen geloven! In veel opzichten vormen ze zelfs het kloppende hart van Rio de Janeiro. Culturele fenomenen zoals samba en Rio-funk vinden hun oorsprong in deze gemeenschappen.

Dit is de reden waarom Larry Rohter het verkeerd heeft om te stellen dat “Rio zijn eigenlijk twee zeer verschillende steden.” De morro en het asfalto zijn in feite diep met elkaar verweven. De torenhoge flatgebouwen van de rijke buurten werden gebouwd door de handen van de favela, de muzikale ritmes die de stad doordringen zijn bedacht en gemaakt door favela.

Zonder favela’s zou er geen Rio zijn. Ze zijn niet de donkere kant van de stad, maar een integraal onderdeel van haar geschiedenis. Zoals Perlman betoogt, “misschien is het enige blijvende onderscheid tussen favela’s en de rest van de stad het diepgewortelde stigma dat aan hen kleeft en degenen die er wonen” (p.30).

Uiteindelijk heeft dit stigma een negatieve invloed op favela-bewoners, met name de jeugd. De combinatie van lagere opleidingsniveaus en sociale vooroordelen betekent dat ze een zware strijd voeren. Het verhaal van armoede, minderwaardigheid en geweld wordt hier alleen maar door in stand gehouden.

Jonge mensen in favela’s worden vaak geconfronteerd met de keuze tussen het dode spoor ‘voortijdige schoolverlater of werkloosheid’ aan de ene kant en het dode spoor van de ‘korte levensverwachting voor degene in drugshandel’ aan de andere kant “(Perlman p.337). En dat is eigenlijk helemaal geen keuze.

EduMais wil de jongeren van PPG en tabajaras helpen dit verhaal te veranderen. Ze zijn getalenteerd, levendig en slim, en verdienen de kans om hun potentieel waar te maken. Door hun toegang tot onderwijs en werkgelegenheid te vergroten, geven we hun de kans om een betere toekomst voor zichzelf op te bouwen.